İlk Müslüman Türk Devletleri Kültür Ve Medeniyeti

1
277
minyatür sanatı
minyatür sanatı

İlk Müslüman Türk Devletleri Kültür ve Medeniyet

A) DEVLET YÖNETİMİ

Semboller: Kılıç, Yay, Örgin, Otağ, Hutbe, Tıraz (Elbise), Hilat (Hediye), Çetr (Şemsiye), Sikke (Para) ve Beraat (Atama)’dır.

Unvanlar: Han, Hakan, İlig, Erkin, Bey, Padişah, Sultan, Sultan-ı Azam, Melik ve Şah’dır.

Kut anlayışı değişmemiştir. Tarihteki Türk devletlerinin hepsinde vardır sadece Türkiye Cumhuriyetinde yoktur.
 Saray Görevlileri: 
  1. Candar: Hükümdarı Korur
  2. Alemdar: Bayrak, Sancak
  3. Silahtar: Hükümdarın silahıyla ilgilenir
  4. Taştdar: Hükümdarın temizlik işleriyle ilgilenir
  5. Şaraptar: Hükümdarın içecekleriyle ilgilenir
  6. Hansalar: Hükümdarın sofrası ile ilgilenir
  7. Çaşnigir: Hükümdarın yiyecekleri ile ilgilenir
  8. Camedar: Hükümdarın giysisiyle ilgilenir
  9. Emir-i Şikar: Hükümdarın av partilerini düzenler
 HACİP: Hükümet ile halk arasında ara bulucudur. Görevleri: 
  1. Hükümdar ve vezirden sonra gelen en yetkili kişidir.
  2. Hükümdar ile devlet, hükümdar ile halk arasındaki ilişkileri düzenler.
  3. Uygun gördüklerini Divan-ı Mezalime çıkarır.
  4. En bilginine “Has Hacip, Uluğ Hacip veya Hacibül Hüccab” denir.
 Devlet Görevlileri: 
  • Amid: Sivil Yönetici
  • Amil: Selçuklularda vergi toplayan kişi
  • Yuğruş: Karahanlılarda vezir
  • Muhtesip: Belediye işlerinden sorumludur. Çarşı ve pazarı denetler.
  • Melik: Hükümdarın oğludur.
  • Atabey: Eğitimden sorumludur.
  • Şirne: Askeri vali.
 Divan-ı Saltanat 
  • Divan-ı İstifa: Ekonomi ile ilgili görevleri yerine getirir. Başındaki kişiye Müstevfi denir.
  • Divan-ı Arz: Askeri işlerle ilgilenir. Başındakine Emir-i Arz denir.
  • Divan-ı İşraf: Denetim görevlerini yerine getirir. Başındakine Müşrif-i Memalik denir.
  • Divan-ı Tuğrai: Yazışma işleriyle ilgilenir. Başındakine Tuğrai denir.
  • Niyabet-i Saltanat: Sultanın olmadığı zamanlarda devleti yönetir. Naib unvanını alır.
  • Divan-ı Mezalim: Haksızlığa uğrayan, Siyasi suçlar, Vakıfları denetlemek ve Muhtesibin yerine getiremediği kararları verir. Sultan başkanlık eder.

B) HUKUK

 İlk Türk-İslam hukukunun oluşmasında: 
  1. Oğuzların getirdiği esaslar
  2. Oğuzların kabile gelenekleri
  3. Uygur, Akhun ve Sasani gelenekleri etkili olmuştur.
Şeri ve Örfi olarak ikiye ayrılır: Şeri: Evlenme, Miras, Ticaret, Boşanma gibi hukuki konuları kapsar. Örfi: Sosyal ve Güvenlik konularını kapsar. Askeri Davalar: Kadıeşker (Kadıasker) askeri davaları görür.

C) ORDU

a) Gulam Ordusu 2’ye ayrılır:

  1. Guleman-ı Saray:
    Sarayı korur.
    Maaşları direkt verilir.
    Beştagani adında maaş alır.
    Her ırktan asker bulunur
  2. Hassa Ordusu
    Sadece Türklerden oluşur
    Ordunun vurucu gücüdür
    Eyaletlerde bulunur
    Maaş yerine ikta verilir.
NOT: İslam öncesine göre orduya getirilen en büyük yenilik Gulam’dır.

b) Melik ve Atabey Ordusu

c) Türkmenler

d) Bağlı beylik ve devlet ordusu

D) SOSYAL HAYAT

  • İmarethane: Aşevi
  • Tabhane: Misafirhane
  • Debbahhane: Dericilik
  • Kapan: Tek bir cins malın satıldığı yer
  • Bedesten: Kapalı Çarşı
  • Sebil: Çeşme
  • Tutmaç: 11. yüzyılda Türklerin milli yemeğidir. Ramazanın ilk günü yapılır.
  • Kümbet: Anıt mezar. Siyasiler ve eşleri için yapılır.
  • Türbe: Dini kişilerin mezarıdır.
  • Külliye: Toplu yapılardır. Caminin etrafına yapılır.
  • Arasta: Çarşı
  • Bangah: Saray
  • Tekke: Din öğretilen görünüm
  • Zaviye: Tekkenin küçüğü
Darülafiye, Darüşsıhha, Maristan ve Bimaristan (Bimarhane): Hastane demektir.

E) TOPRAK YÖNETİMİ

  1. Mülk topraklar: Müslümanlar Öşür, Gayrimüslimler Haraç
  2. Miri Topraklar:
    Has: Geliri sultana bırakılır.
    Vakıf: Geliri sosyal ve dini kurumlar için ayrılır.
    İkta: Geliri devlet memuru ve komutanlar için ayrılır.

F) EĞİTİM

Karahanlılar ilk Türk-İslam medresesi olan Semerkant medresesini yapmışlardır.
Danişmentliler Anadolu’da kurulan ilk medrese olan Yağıbasan medresesini yapmışlardır.
Büyük Selçuklular İlk medreseyi Nişabur’da açtılar. En büyük mederese Bağdat medresesidir.
  • Danişment: Öğrenci
  • Müderris: Öğretmen
  • İcazetname: Diploma
  • Molla: Fıkıh veya islami ilimlerde yetişen en üst öğretmen
  1. Cabr, Riyaziye, Hesap: Matematik demektir.
  2. Hendese: Geometri
  3. Müsellesat: Trigonometri
  4. Simya: Kimya
  5. Tabiyet: Çevre
  6. Nücum ve Hıyet: Astronomi
  • Megazi: Savaş
  • Siyer: Hayat
  • Hadis: Peygamber Sözleri
  • Fıkıh: İslam Hukuku
  • Sünnet: Peygamber Davranışları
  • Kelam: İslam Felsefesi
NOT 1: Tefsir ile uğraşana Müfessir denir. Hadis ile uğraşana Muhaddis denir.
NOT 2: Büyük Selçuklu Devletinde medrese açılmasının nedenleri:
-Bilim insanı yetiştirmek,
-Devlet memuru yetiştirmek,
-Zararlı fkir akımlarına karşı fikir üretebilmek.
  1. Eser: Terim
  2. Ciltleyen: Mücellid
  3. Yazar: Müellif
  4. Çoğaltan: Müstervih
  5. Nakkah: Mühür sanatı ile uğraşan

G) MİMARİ VE SANAT

a) Mimari

Karahanlılar:

  • Arap Ata Türbesi
  • Ayşe Bibi Türbesi

Gazneliler:

  • Zafer Kuleleri
  • Leşker-i Bazaar Cami

Büyük Selçuklu Devleti:

  • İran’da bulunur.
  • Diyarbakır Ulu Camisine ekleme yapmışlar.
NOT: 4 ve 6 minareli cami Osmanlılarda bulunur. Selçuklular 2 minareli cami yapmışlardır.

b) Sanat

Hat Sanatı:

  • Arapçayı güzel yazma sanatıdır.
  • Bu sanatla uğraşana hattat denir.
  • Amasyalı Yakut ilk büyük Türk hattattır.

Minyatür Sanatı:

  • Perspektife dikkat edilmez.
  • Kişiler statülerine göre büyük veya küçük çizilir.
  • Tasvir sanatıdır.
  • Musavver veya Nakkaş denir.

Tezhip Sanatı:

  • Kitap süslemede kullanılır.
  • Altınlamak, yaldızlamak anlamına gelir.

Diğer Sanatlar:

  • Ebru Sanatı
  • Telkari: Gümüş işleme
  • Malakari: Duvar süsleme
  • Vitray: Cam süsleme
  • Maden İşlemeciliği
  • Ahşap İşlemeciliği
  • Ciniclik

Önemli Kişiler ve Özellikleri

Farabi

  • Al Phoribius ve Muellim-i Sani olarak bilinir.
  • Kitabül Musiki: Dünyanın yazılmış ilk müzik kitabıdır.
  • İhsaül Ulüm: İlimleri sınıflandırdığı kitap
  • El Medinetül Fazıla: Şehir yönetimi
  • Birleşmiş milletlerin temel fikrini atan kişidir.
  • Türk-İslam dünyasında pozitif bilimleri başlattı.
  • Astronomi, Felsefe, Tıp gibi alanlarda uğraşmıştır.

Gazali

  • Felsefecidir. Genellikle dini bilgilerle uğraşmıştır. Hasan Sabbaha karşı.
  • Nizamiye Medreselerinin Bağdat rektörüdür.
  • Haşhaşilere karşı fikir üretmiştir.
  • Asarül Bakiye adındaki eserinde Türk dünyası hakkında bilgi vermiştir.

Biruni(Beyruni)

  • Lakabı El Üstad’dır.
  • Yer çekimini Newton’dan önce söylemiştir.
  • Jeodazi(Yer Bilimi) ilimini buldu.
  • Dünyanın çapını hesapladı.
  • Gazneliler döneminde yaşadı.

İbn-i Sina

  • Avicenna olarak tanınır.
  • Mikrobu bulmuştur.
  • El Kanun-u Fit Tıp: Avrupa’da ders kitabı olarak okutuldu.
  • Kitabüş Şifa adında eser vardır.

Zekeriya Er Razi

  • Avrupa’da İbn-i Sina’dan sonra tanınan ikinci tıp bilginidir.
  • Çiçek ve Kızamık hastalıklarının farkını buldu.
  • El Havi ansiklopedisi 17. yüzyıla kadar ders kitabı olarak okutuldu.

Fezari

  • Dünya tarihinde astronomi ile uğraşan ilk İslam bilginidir.
  • Usturlab adı verilen bir aletle Güneş ve Ay tutulmalarını hesap etmiştir.

Cabir Bin Hayyan

  • Geber adı verilir.
  • Modern kimyanın kurucusudur.
  • Alaşımlardan yapay altın elde etmeye çalışmıştır.
  • İlk defa hassas terazi kullanmıştır.
  • Asitlerle uğraşmıştır.
  • Kitabül Kimya adlı eseri vardır.
  • Atomun parçalanabileceğini ilk öne süren bilim insanıdır.

Harezmi

  • Algorisma adı verilir.
  • Cebrin kurucusudur.
  • Hisabül Cebr Vel Mukabele kitabı vardır.
  • Sayıların yanına 0 yazmayı bulmuştur.

İbn-i Rüşt

  • Avereos adında bilinir.
  • Her zaman aklı ön planda tutmuştur.
  • Aristoyu Avrupa’ya anlattı.
  • Felsefecidir.

Abdullah İbn-i Firnan

  • Dünya tarihinde ilk uçuş denemesini yapmıştır. Fakat ölmüştür.

H) YAZI, DİL VE EDEBİYAT

Yusuf Has Hacip

  • Kutadgu Bilig eserinı yazdı.
  • Tamgaç Buğra Han’a sundu.
  • Mutluluk veren bilgi anlamına gelir.
  • İlk Türk-İslam edebi eseridir.
  • Siyasetname özelliği taşır.

Kaşgarlı Mahmut

  • Divanı Lügatid Türk adlı eserini yazdı.
  • El muktebi Billah’a sunmuştur.
  • Arapça yazılmıştır.
  • Türkçe’nin Arapça’dan üstün olduğunu kanıtlamaya çalıştı.
  • Toplum bilimci, etnograf, filolog ve haritacıdır.
  • Türk dünyasına ait bir harita bulunur.
  • 7500 Türkçe kelime vardır.

Edip Ahmet Yükneki

  • Atabetü’l Hakayık eserini yazdı.
  • Hakikatlerin eşiği anlamına gelir.

Ahmet Yesevi

  • Divanı Hikmet kitabını yazdı.
  • Azerbaycan ve Türkistan bölgesinin Müslümanlaşmasını sağladı.
  • İlk Türk mutasavvıfıdır.
  • Timur mezarını bulup yaptırmıştır.
  • Satuk Buğra Han’a sundu.

Utbi

  • Tarih-i Yemin adlı kitabı yazdı.
  • Gaznelilerin tarihini anlatmıştır.

Firdevsi

  • Şehname adlı eseri yazdı.
  • İran-Turan mücadelelerini anlatır.
  • Alp Er Tunga Afrasiyap olarak bilinir
  • Gazneli Mahmut’a sundu.

Ali Şir Nevai

  • Muhakemetül Lugateyn adlı eseri yazdı.
  • Türkçenin Farsçadan üstün bir dil olduğunu söyler.
  • Çağatay Türkçesinin en büyük şairidir.

Vezir Nizamülmülk

  • Siyasetname adlı eseri yazdı.
  • Devlet nasıl yönetilmeli sorusuna cevap aradı.

Ömer Hayyam

  • Rubai adlı eseri vardır.
  • Matematik ve Astronomi ile uğraştı.

Sebüktekin

  • Pendname adlı eseri vardır.
  • Çocuklarına ve komutanlarına öğüt vermek amaçlı yazmıştır.

Bir önceki konumuz:

>> Anadolu’da Kurulan İlk Türk İslam Devletleri

Bir sonraki konumuz:

>> Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti

1 Yorum

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz