Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası

0
587
Atatürk ve Afganistan Kralı Amanullah Han
Atatürk ve Afganistan Kralı Amanullah Han

ATATÜRK DÖNEMİ TÜRK DIŞ POLİTİKASI

A. 1923-1932 Arası

  • Lozan’dan kalan sorunları çözmek
  • Dış politikanın esasları
    -Tam bağımsızlık
    -Gerçeklilik
    -Akılcı
    -Barışçılık

1. Musul Meselesi

  • Lozan’da gündeme gelmesine rağmen çözümü sonraya bırakıldı
  • 1924’de bu sorunu çözmek için haliç konferansı toplandı. Bu konferansta Türkiye’yi Ali Fethi Okyar temsil etti.
  • Doğuda Asturilerin İngilizler tarafından silahlandırılması, Süleymaniye kentinin vurulması ve Şeyh Sait İsyanının çıkması Türkiye’nin Musul üzerindeki etkinliğini azalttı.
  • 1926’da Ankara Anlaşması imzalanarak sorun çözüldü.

1926 – Ankara Anlaşmasına göre

  • Musul Irak İngiliz mandasına bırakıldı.
  • Musul petrollerinin %10u ize 25 sene ile Türkiye’ye verildi.

2. Yabancı Okullar

  • 1924 yılında çıkarılan Tevhidi Tedrisat kanunu sonrası Fransa ile özellikle sorun yaşandı.
  • Sadece Fransa değil tüm ülkeler tepki gösterdi.
  • Türkiye’nin kararlı tutumu sonucu yabancı okullar Türk hükümetinin isteklerini yapmak zorunda kaldılar.

3. Patrikhane

  • Bu sorunun ortaya çıkmasında Yunanlıların patrik seçimlerine karışmasıdır.
  • Türkiye patrik Konstantinios Arapoğlu’nu sınır dışı etmiştir.
  • Patrikhaneye siyasi bir yetki devletimiz tarafından verilmemiştir.

4. Nüfus Mübadelesi

  • Yunanlıların İstanbul’da daha fazla Rum bırakma isteiği yüzünden bu sorun ortaya çıktı.
  • Sorunu derinleştiren ise Yunanlıların Batı Trakya’da Türklerin malına el koymasıdır.
  • Milletler cemiyetine götürüldü fakat bir sonuç alınamadı.
  • Yunan başbakanı Elektros Denizilos 1930’da Türkiye’ye yaptığı ziyaret sonucu sorun Ankara Anlaşması ile çözüldü.
  • Buna göre İstanbul’a yerleşme tarihine bakılmaksızın herkes İstanbul Rum’u sayılarak mübadele dışında tutuldu.
  • Yunanlılar ile dostane ilişkiler 1954’e kadar sürdü.

B. 1932-1939 Arası

Dış Politikanın Esasları

  • Sınırlarımızı korumak
  • Barışa katkıda bulunmak

1. Milletler Cemiyetine Giriş -1932

  • İspanya’nın daveti ve Yunanistan’ın desteğiyle cemiyete üye olduk.
  • İlk temsilcimiz “Cemal Hüsnü Taray’dır.”
  • Merkezi Cenevre’dir.
  • İlk defa cemiyet kendi kuruluş felsefesi ve ilkesinden vazgeçerek bir devleti üyelik için davet etmiştir.

2. Balkan Antantı -1934

  • Temeli 1933’de Yunanistan ile yapılan “Samimi Anlaşma” ile atıldı.
  • 1934’de İtalya, Almanya ve Bulgaristan’ın tehditleri üzerine Atina’da bir araya gelen Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında batı sınırlarımızı güvence altına alan “Balkan Antantı” kuruldu.
  • Bu pakta balkan ülkeleri olmasına rağmen Bulgaristan ve Arnavutluk katılmadı.
  • 2. Dünya Savaşının çıkmasıyla önemini yitirmiştir.
  • Montrö’de boğazların Türkiye’ye verilmesinde etkili olmuştur.

3. Akdeniz Paktı -1936

  • İtalya’nın yayılmacı politikasına karşılık İngiltere’nin himayesinde kuruldu.
  • Türkiye’de üyedir.

4. Montrö Boğazlar Sözleşmesi -1936

  • Lozan’da komisyon devam etmesi ve başkanının Türk olması kararlaştırılmıştır.
  • Komisyon başkanı ise Vasıf Temel Paşa olmuştur.
  • 1931’de Japonya Mançuryayı işgal etti.
  • 1932’de Avrupalı devletler ile ABD arasında herkesin güvenliğini sağlayacak kadar eşit şekilde silahlanması planı olan “Mac Donald” kabul edildi.
  • 1933’de Londra silahsızlandırma konferansında Türkiye boğazlar konusunu ilk defa dile getirdi.
  • 1936’da Almanya Ren bölgesini, İtalya Habeşistan’ı işgal edince Fransa ve İngiltere boğazlardaki askerlerini çekti. Bunun üzerine Türkiye ilgili devletlere bir nota çekerek şartların değiştiğini söyledi.
  • Rebus Sic Stantibu söyleyerek İsviçre’nin Montrö kentinde toplanılmasını talep etti. Görüşmeler sonunda Montrö boğazlar sözleşmesi 20 yıllığına imzalandı. Buna göre, boğazlardaki komisyon kaldırıldı. Boğazın her iki tarafında Türk askerlerinin yerleştirilmesine karar verildi. Bu sözleşmeyi en geç İtalya imzaladı. Bu sorunun çözümü Türk-Sovyet ilişkilerini olumsuz etkiledi.

5. Sadabat Paktı -1937

  • İtalya ve Almanya’nın yayılmacı politikasına karşı Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında kuruldu.
  • Bu pakt 5 seneliktir. 2. Dünya savaşının çıkmasıyla önemini yitirdi.
  • Paktın devamı sayılan Bağdat Paktı 1955’de kurulurken önemini İran-Irak savaşı sonucu tamamen kaybetmiştir.
NOT: Türkiye Balkan antantına üye olarak batı, Sadabat paktına üye olarak ise doğu sınırlarını güvence altına almayı sağlamıştır.
  • Anlaşma İran’da imzalandı.
  • Pakt üyeleri Milletler Cemiyetinin kararları ve Briand-Kellog paktının esaslarına uyacağına ve birbirlerinin sınırlarına saygı göstereceğini taahhüt etmişlerdir.

6. Hatay -Sancak- Sorunu -1936-1939

  • 1936’da Almanya Fransa’ya ait Ren bölgesini işgal edince Fransa Suriye üzerindeki mandasını kaldırarak buradaki askerlerini ülkesine çağırdı ve Hatay’ı da Suriye’ye bıraktı.
  • Durumu kabullenmeyen Türkiye Milletler Cemiyetine başvurdu.
  • Milletler Cemiyeti bölgenin araştırılması için Sandleri görevlendirdi.
  • Yayınladığı raporda Türkiye’ye katılmasını talep etti.
  • 1937’de Hatay’a Türk vali atandı.
  • 1938’de Fransa ile yapılan anlaşma ile Hatay bağımsız Cumhuriyeti kuruldu.
  • Bu devletin ilk ve son Cumhurbaşkanı -Tayfun Sökmen- olurken başbakanı -Abdurrahman Melek- olmuştur.
  • Hatay meclisinin kararıyla 1939’da anavatana katıldı.
NOT: Mustafa Kemal Adana’da yaptığı bir konuşmada Hatay için 40 yıllık Türk yurdu ecnebi eline bırakılamaz demiştir.
NOT: Hatay meselesi için Mustafa Kemal Prof. Dr. Afet İnan ile mektuplaştı.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz